Kuartisá ku palabra(1)

Papia masha mahos ku un hende (Sapaté, na bo sapatu! Reginald V.Römer)

19 Sep, 2026

Lo tin persona, instansia, iglesia ku kisas lo kondená mi i e artíkulo akí. Pero nos tin e deber tambe, di kompartí nos manera di pensa, di sinti i di ekspresá den nos lenga.

Tin kos ku bo no ta siña na skol, pero ku den bario bo tabata gradua den dje sin diploma. Un di nan tabata palabra malu. Nos tabata usa palabra malu. I hopi! Pero nos tabata sa un kos masha bon: unda, ki ora i dilanti di ken bo por a bisa kiko.

Den besindario di Elsa mi mama, mi boka tabata un santuario. No tabatin “koño”, no tabatin “karaho”, ni nada ku por a laga un hende grandi hisa wowo mira bo. Nos tabata sa ku mester tin rèspèt. I den presensia di nos mayornan i otro hende grandi, bo tabata respetá.

Pero ora nos tabata nos so? Ei e dikshonario tabata habri. I laga mi bisa: nos tabatin un dikshonario bastante grandi.

“Esta Dushi Lenga – hopi dushi lenga; e por zona suave, trankil i desente, trate inpertinente, e ta bira skèrpi i pikante”.

Pika tambe ta parti di nos lenga

Awe ainda, zundra i palabra malu ta un tema ku hopi hende ta preferá pa no papia ariba. Nos ta mira nan komo algu vulgar, algu ku un hende bon eduká no mester usa. Pero e palabranan ei ta eksistí. I si nos ke òf no, nan ta parti di nos lenga i, pues, tambe di nos kultura.

Den Papiamentu Pika, publiká pa Akademia Papiamentu Boneiru na 2021, nan ta splika esaki di un manera masha interesante: “Papiamentu ta nos dushi lenga ku su tesoro di palabra ku kua nos por ekspresá na nos antoho, manera nos ke, kiko ku nos ke!”

E publikashon ta indiká ku tin palabra ku nos no ta usa tur kaminda, pero esei no ta kita ku nan ta un parti evidente di nos lenga. Nan ta kompará palabra pika ku pika den kuminda: no ta tur kaminda ni tur momento bo ta agreg’é, pero na su ora e por trese grasia i duna nos lenga su sabor krioyo.

Lucille Berry-Haseth i Fifi Rademaker a yega di ekspresá ku,lingwistikamente, ningun palabra den un lenga no ta “malu”, pasobra su propósito ta sirbi komo vehíkulo pa komuniká. “Malu” den e kaso ei ta referí mas bien na e echo ku e palabra no ta di ‘bon uso’ ni bon gustu pa komuniká den un ambiente di rèspèt.

I ei tin un diferensia importante: e palabra, e uso di e palabra, i e momento ku bo hasi uso di dje.

Pero… kiko “koño” ta nifiká?

Laga nos tuma un palabra ku lo bolbe den e relato akí: koño. Koño ta un palabra bulgar pa vagina, e órgano seksual di muhé. Ta un palabra ku normalmente no ta pertenesé den un ambiente formal ni den un kòmbersashon kaminda mester tene kuenta ku bon uso i rèspèt. Pero aki papiamentu ta bira interesante.

Pasobra “koño” no ta sirbi solamente pa insultá òf pa ekspresá rabia. Dependiendo di kon bo us’e, pasobra e mesun palabra ei por ekspresá sorpresa, atmirashon, énfasis i asta gaba algu.

I ei nos ta topa ku un fenómeno remarkabel den nos lenga: usa un palabra ku normalmente tin un karga negativo i pisá, pa ekspresá algu sumamente positivo.

Bo por tende: “E fiesta tabata bon manera un koño!” I tur hende ku konosé papiamentu ta komprondé ku bo no ta insultando e fiesta. Al kontrario: bo ta bisa ku e fiesta tabata tremendamente bon. Òf:“E mucha ei ta ma bon ku un koño.”Atrobe, no ta un insulto. Ta un manera bastante pika pa bisa ku e persona ta masha atraktivo. I: “E outo ei ta mas karu ku un koño.” “Koño” intensifikando: e outo ta mashá, mashá karu.
Pero e mes palabra por karga un emoshon kompletamente diferente: “M’a bira un koño ora m’a tende kiko el a hasi.” Aki ta rabia òf indignashon ku ta papia.

Pues un palabra so por karga rabia, sorpresa, atmirashon, énfasis, insulto i asta humor. E nifikashon no ta biba solamente den dikshonario. E ta biba den konteksto, tono di bos, ekspreshon di kara i den ken ta papia ku ken. Un “koño!” bisá ku rabia no ta e mésun “koño!” ku sali for di boka ora bo ta atmirá algu. Pero manera pika den kuminda: bo mester sa ki ora, unda i ku ken bo ta hasi uso di dje.

I nos, muchanan di e tempu ei, tabata sa esei masha bon. Pasobra un kos tabata bisa “koño” entre nos. I un otro kos tabata hinka mama aden.

“Den koño bo mama!”

Den nos tempu, si tabatin un insulto ku por a pone bo sanger herebé, tabata ora hinka bo mama aden. Mama ta sagrado. I hustamente pa esei, ora komo mucha bo ke dal e otro mas fuerte, mama tabata drenta den e pelea.

Un por a grita: “Den koño bo mama!” I esun otro no por a keda ketu. E mester kontestá mesora: “Bo mama su koño bèk!” I aki metraya ta bai wairu! Kiko ta metraya i kon esaki ta sigui? Otro siman e di dos parti.

Material usá: Papiamentu Pika – Akademia Papiamentu Boneiru 2021 – Esta dushi lenga – Rignald Recordino

0 Comments

Submit a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *


Komentario resien

Kategoria

Secret Link