Papiadónan di papiamentu ta masha kreativo mes, tambe den nan uso di “palabra malu”. Ta imposibel eksponé aki e inkontabel formanan ku ta eksistí. (Saká for di Papiamentu Pika): Den Kaya Grandi di Otrobanda na Kòrsou un muhé a grita zundra un gai: “O Fulan ei… bai den koñ’i bo mama di yanüari te desèmber”. I e gai a bira kontesta: Bo mama su tapatap’i dònchin k’a hunga Rock & Roll ku mi kabe’i patin. Bo mama su barank’i koño. Awor ku a lòs e kayon e otro por sigui: ”Bo mama su rin tin …!” I for di ei Dios sa unda e kòmbersashon lo kaba. Un ta tira, e otro ta kontestá. Pero loke ta interesante awe, mirando bèk, ta ku e arte no tabata solamente den kon malu bo por a insultá. E arte tabata den kon lihé i kon kreativo bo por a kontestá. No tabatin Google, ni ChatGPT i sigur no tabatin tempu pa bisa: “Laga mi pensa un ratu.” Bo mester a kontestá mesora.
Un duelo ku su propio regla.
Pipita di kònkòmber na boka di mucha, ta hende grandi a pon’é. Den Papiamentu Pika, tin un transkripshon adaptá di un guera bibu i direkto ku Elis Juliana a graba na yanüari 1967. Elis ta bisa: “Semper tabata trata di guera entre hende muhé ku komo úniko arma… palabra di mas bulgar ku ta eksistí i na kantidat ripití”. Pues nos komo hóben a haña lès di praktiká, skuchando adultonan sulfurá ku otro.
Den un forma straño, e pelea di boka tabatin su propio regla. Si un hende insultá bo, bo mester a bin ku un kontesta. Preferiblemente un kontesta mas fuerte, mas original i, si por, unu ku ta hasi e hendenan rondó di boso hari. Pasobra semper tabatin públiko. Nos, muchanan di bario, tabata para wak. Ora un kontestá bon, bo tabata tende gritu i aplouso. Hende tabata hari. Awor e preshon tabata riba e otro. Kontest’é! I e mester a inventá algu nobo. Palabra kontra palabra.Mama kontra mama. Wela, tanta i kisas henter famia, ku ni sikiera tabata sa ku nan a drenta den pelea. Te na un momento unu di nan dos no por a bin ku nada mas. Den Papiamentu Pika den Guera di Palabra tin pará: “Metraya a bai wairu!”. Palabra derivá for di metrayador (mitrayùr), nifikando hopi tiru tras di otro i ku velosidat.
Komo mucha bo tabata memorisá kontesta i hopi biaha bo tabata usa teksto ku bo mes no ta komprondé i bon ta kòrda kon bo a yega na e kontesta: Por ehèmpel: Bo mama su zim zam, zapa napa kibre ko, pero pero mi konke, sabanko mi konke, esta madre esta kakiña, roko vra vra. Bo no sa kiko e kier men, pero e ta zona bon tòg?. Òf manera un otro kontesta, ku esei si mi sa di unda el a originá. Ta un teksto ku ta poné riba kaha di lusafè. Bo mama su: “Jönkopings tandsticksfabriks patent tanda endast mot landans plan utan svavel och fosfor made in Sweden. En ta men nada, pero ta zona interesante.
Silensio, bala a kaba e otro a gana. No tabatin trofeo ni medaya, pero tur hende presente tabata sa ken a sali kampion di e duelo.
Pero despues?
Mi no ke pinta pasado manera si tur kos tabata trankil. Tabatin pelea di man, tabatin violensia i tabatin kaso serio tambe. Pero hopi biaha e eksploshon tabata keda na palabra. Nos a grita. Nos a insultá otro. Nos a mete mama, tata, wela i famia aden. Despues kada un a bai su kaminda. I no tabata nada straño ku algun dia despues e mes dos muchanan ku tabata manda otro su mama tur kaminda, tabata hunga bala, baseball òf belin atrobe. E palabranan tabata pisá. Pero tabatin límite. Bo arma tabata bo boka.
Palabra malu no a disparsé. Al kontrario, awe nos ta tende kon abiertamente den lugánan públiko nan ta zona. Na radio, den media sosial, den debate públiko i asta for di boka di parlamentario, minister i otro hende ku ta representá outoridat. Tin biaha papia palabra malu pa demostrá kon “tòf” nan ta.
Libertat pa usa un palabra no ta nifiká ku tur palabra ta apropiá tur kaminda. Esei ta hustamente loke e idea tras di Papiamentu Pika ta siña nos: palabra tin su lugá, su momento i su ambiente.
Di palabra pa akshon
Tin otro diferensia ku ta mas preokupante. E duelonan verbal di nos tempu — ku tur nan vulgaridat — tabatin hopi biaha un elemento di inventividat. Bo mester a pensa lihé. Bo mester a defendé bo mes ku palabra. Bo mester a superá e otro ku humor, burla òf un frase ku ningun hende a spera. Awe e arte ei a disparsé. Nos a pasa pa dalmentu, saka kuchú òf arma di kandela. Ei no tin kreatividat. Ei tin solamente posibilidat di tragedia.
Palabra malu tin un historia
No, mi no ta hasi propaganda pa nos kuminsá koba otro su mama atrobe.Tampoko mi ta rekomendá mucha pa adoptá palabranan ku mi a skirbi den e artíkulo akí. Pero komo un hende ku ta gusta ilustrá memoria di nos pueblo, mi no ke hasi manera ku e parti akí di nos pasado no a eksistí.
I e palabranan ta eksistí ainda.
Nan ta parti di papiamentu tambe. Un parti ku nos no ta usa den tur ambiente, pero un parti ku ta konta algu di nos humor, nos rabia, nos kreatividat i nos manera di komuniká. Kisas pregunta no ta si un palabra ta malu òf bon.
Ora mi pensa bèk riba e metraya di palabra den bario, mi ta hari. No pasobra e palabranan tabata bunita. Pero tras di tur e palabranan malu tabatin algu ku ta interesante: inventividat, humor, rapides di mente i un sierto kódigo no skirbí. Pasobra Papiamentu ta un lenga dushi. Manera Rignald Recordino a bisa den “Esta Dushi Lenga”: ‘Papiamentu ta un idioma humorístiko, e ta un lenga e ta esun di mas dinámiko, bo por zundra o hasi lif masha bon den dje. Es ku sa di domin’é lo apresi’é. E tin suku, salu i, sí, e por ta pika tambe.Pika por duna sabor.Pero si bo pone hopi, e por daña e kuminda i ku mal palabra ta meskos. No ta solamente kiko bo ta bisa ta konta, sino ki ora, na unda i kon bo ta bisa.
Material usá: Papiamentu Pika – Akademia Papiamentu Boneiru 2021 – Esta Dushi lenga – Rignald Recordino – Transkripshon adaptá di un ‘guera’ bibu i direkto ku Elis Juliana a graba na yanüari 1967.

Ora mi ta lesa no stroba mimi gusta lesa PALABRA MALO