Kultura na Kòrsou: “Yu djafó” di nos polítika

13 Dec, 2025

Si bo puntra kualke hende riba kaya kiko ta hasi Kòrsou úniko, nan lo bisa bo: nos músika, nos arte, nos idioma, nos kushina. Nos ta un isla ku ta respirá kreatividat. Pero, ora nos wak kon nos ta trata nos edukashon artístiko i maneho kultural den pasado i te dia djawe, nos mester bisa ku nos a trata nos kultura semper manera “yu djafó.”

Akademia di Arte: Posishon i Pleitu

Ban bèk den añanan 60. Promé ku esei, si bo tabata ke siña arte, bo mester a bai tuma lès priva den un di e tayernan (galeria/atelier/gallery) di un artista. Ántes, muchanan ku tabata kier studia arte tabata bula di un galeria pa otro, sigui lès di un maestro aki, un pintor aya, sin un rumbo kla, sin un sistema.

Tabatin diferente galeria, tayer di artista, ku tabata duna lès/kurso di arte na tur sorto di hende. For di dékada 50 mi a mira nòmber di galeria den korant, pero hopi biaha tabata lugánan kaminda artista tabata bin eksponé nan obra i masha poko biaha tabata pa duna lès. Hopi biaha tambe, tabata artistanan djafó ku tabata eksponé nan obranan. Pa menshoná algun: Galeria Artis (1959), Galerie van Rossum, Galerie de Tèmpel, Galeria Bloemhof, Hart’s Gallery, S-Galerie, Galerie D’Oranjerie, The Studio di Stanley Braafheid, Fine Art Gallery,Galeria Kas di Kultura, Snip Gallery, Project 3 Gallery i e konosido Galeria Alma Blou, ku resientemente a sera su porta na Lanthùis Habaai.

Galeria Alma Blou i Lucette Verboom

Akademia di Arte mes a nase den tempunan di turbulensia. Eddie Ayubi i José María Capricorne tabata e promé direktornan. Dos visionario, dos hende ku tabata kere den hóbennan i den poder di arte pa forma un pueblo. Pero nan lucha no tabata fásil. Ayubi a retirá pa motibu di problema i pleitu, Capricorne a bai Hulanda despues ku no por a yega na akuerdo ku su kòntrakt i despues di basta lucha a yega na akuerdo, i asina nos Akademia di Arte a keda chambuká, sin stabilidat, sin direkshon fiho i mas ku tur kos, konstantemente mester a bringa pa fondonan nesesario pa por a organisá Akademia di Arte. Un lugá ku mester a bira kas di inspirashon, formashon i kreashon, pero ku, fuera di e artista mes, poko hende realmente tabata mira su balor. Jose Capricorne a keda direktor te mas o ménos 1988 i despues Elfried “Fifi”Allee, ku tabata dosente na Radulphus College a bira direktor.

Historia di Akademia di Arte ta un refleho perfekto di kon nos ta trata arte. E tabata yen di talento, pero rondoná pa konflikto i falta di rekurso. Nos a konosé figuranan ikóniko manera José Maria Capricorne i Eddie Ayubi komo direktor. Pero e lugá no a konosé pas i trankilidat.

E Edifisionan? Wèl esei tabata un tristesa. Akademia di Arte nunka no a haña un “kas” digno. Promé, a hinká Akademia di Arte den e edifisio di Quarantaine na Mundu Nobo (iróniko, tòg? Komo si fuera arte ta un malesa ku mester a isolá). Despues, Akademia di Arte a muda pa St. Thomas College bieu, banda di Sehos. Edifisionan kaminda kondishon tabata leu for di ideal pa inspirashon.

Deporte vs Kultura: Ken ta Gana?

Un otro doló di kabes históriko tabata sèn. Pa dékadanan largu, kultura i deporte tabata kai bou di mésun saku di plaka (supsidio). Pero ora parti e bolo, kasi semper deporte tabata haña pida grandi, i kultura mester a konformá ku wiriwiri.

Polítikamente, kultura no tabata trese voto, i p’esei no tabata haña atenshon. Tabata e artistanan so, “soñadónan,” ku tabata lucha pa e kousa. Niun hende otro, ni polítika, ni sektor privá ta parse di komprondé ku un pais sin kultura ta un pais sin alma.

Maneho Kultural

Na 1980, a parse ku nos lo a haña un apertura. A bin ku Manifiesto Kultural 1980. Palabranan bunita, promesanan grandi. Pero kiko a pasa kuné? E la keda te palabranan bunita.

Awe, mas ku 45 aña despues, situashon no a kambia masha. Nos ta na aña 2025 i ketu bai Kòrsou no tin un maneho kultural ofisial. Na aña 1982 nos a haña un nota di maneho kultural, trahá pa Angel Salsbach i Theo Hermelijn. Esaki tabata un nota di maneho pa Antia kompleto. Na 2002 dr. Rene Rosalia a presenta su “Cultuurbeleids- en Actieplan”.
Despues dr. Rose Mary Allen, un di nos baluartenan intelektual, a traha un plan maneho kultural. Un plan bon hinká den otro. Pero, kiko a pasa ku e plan ei? E ta drumi den lachi. Dikon? Simplemente pasobra ta “e gobièrnu anterior” a pidi pa traha esaki. I na Kòrsou, nos tin e mal kustumber ku si un idea no ta bin di “mi partido” òf “mi ministerio,” nos ta benta e plan afó, maske kon bon e ta pa pueblo.

Ku seramentu di Akademia di Arte a keda un bashí enorme ku no a logra yena. Ophetivo di un Akademia ta mas amplio ku dunamentu di un kurso so. Tempu ku a sera Akademia di Arte Papy Adriana, pintor, a lanta un Akademia pa Arte Visual Adriana(awor: Adriana’s Academy of Art & sciences Foundation), ku e meta pa yena e bashí ku a keda. Su intenshon tabata pa duna kurso riba tur otro tereno di arte visual, entre otro fotografia, arte ku medionan digital, instalashon, bròns i klei. Pero último añanan Papy a konsentrá riba su kursonan di pintamentu. Durante 20 aña Papy su akademia a superá 1200 studiante. E akademia tabata situá primeramente na Seru Loraweg, despues banda di misa di Pietermaai i awor na Regina Pascis skol na Sta.Rosa. Bo por kasi bisa e úniko instituto ku ta respirá arte.
Banda di e Akademia di Papy Adriana, David Bade i Tirzo Martha a funda Instituto Buena Bista (IBB) na 2006 i ku te dia djawe ta trahando ku hóbennan riba diferente proyekto sosial kultural. Nan ta situa riba tereno di Capriles Kliniek.

Konklushon

Nos ta broma ku nos artistanan ora nan triunfá den eksterior. Nos ta bati pechu pa nos kultura. Pero historia di Akademia di Arte i e plan maneho (skondí) di Rose Mary Allen ta siña nos un lès duru: Si nos no stòp di trata kultura komo un “hòbi”, nos lo sigui kana rònt manera un kurpa sin spiritu.Ta tempu pa saka plannan for di lachi i duna arte e rèspèt ku e meresé.

 

 

9 Comments

  1. Rodney Daal

    Mi a duna lès na Akademia di arte den ańanan 1975- 1980. Tabata un tim di dosentenan kada un eksperto riba nan tereno. Mi ta purba menshoná algun: José Capricorne, Fifi Rademaker, Carl vd Meulen, Rita Houwen, Herman Verboom, Pieters Kwiers fotógrafo. Okkie van Ommen, sra. Abath kerámika, sr. Sophia atministradó, i no lubidá e konosido Juancho Martina ku tabata e konsèrchi ku tur kos tabata bira rònt di dje. Dushi tempu, i mi tin e satisfakshon ku 2 di mi alumnonan a sigi estudio avansá na Hulanda. E tempu ei nos a usa e Edifisio di Quarantaine.

    Reply
  2. Randall Rojer

    Sublime

    Reply
  3. Randall Rojer

    Nechi famia

    Reply
  4. Rudsel van Lamoen

    Waw, b’a mishi ku un punto delikado. Mi no a para ketu riba e punto ku ya nos no tin un akademia nashonal di arte. Meskos práktikamente no tin gruponan di baile folkloriko ku regularmente ta duna presentashon, manera tabata antes tur djabièrnè anochi den Alameda. Nos ta sigui bai atras kulturalmente. Te ora un grupo colombo/dominicana tuma inisiativa.

    Reply
    • Iris Martina-Koeyers

      Un tremendTopiko. Un ku ta masha na mi kurazon i mi ta stima Arte. Si ns no kwe ns kustumber nan tene, manera bo a bisa Percey, tur kos lo bai perdi.Ami a purba ku ns famia e parti historiko di kas di Kunuku na Krakeel 49, Fund. Kompa Fil i Ma Came. Mi ta un alumno di Maestro Papi Adriana pa 10 aña huntu ku Fundashon ROSA te krlu awe, pa ku Tekenles. Papy Adriana ta chambuka ku basta kontra tiempo pa sigi ku su klasnan. I si ns niun no duna un man na e poko nan ku ta hasi hopi esfuerso, tur kos ta bai pêrdi. Saka e plan di Dr. Rose Mary Allen pa kaba pa kosnan por kana. Laga ku e Bluewave ku tin awor aki laba tur pesadìa bai ku ne. Kita e echo di Partidista i ns wak pa Curaçao. Ns futuro. Danki Percey pa un tremendo topiko atrobe.

      Reply
  5. Juvira

    Percy bon tardi.

    Spera tur kos ta hopi bon!

    Mi formashon akadémiko na Universidad Central di Venezuela ta: Licenciada en Artes especializada en Promoción y Gerencia Cultural. Tambe mi a studia arte dramátiko, kanto i mi ta lokutor i productor di radio tambe di Universidad Central. Pues arte pa ta un pilar fundamental di mi bida.

    Mi eksperensha den sektor komersial a siñami tambe ku formashon akadémiko ta balioso, pero e talento por bula bai laga e parti akadémiko kual mas bien mester di e talento personal pa por duna su mihó fruta.

    Mi ta bisa esaki, pasombra, despues di dediká 26 aña pa konstrui un fundeshi ekonómiko personal a base di mi negoshi Rumba Tours (mi no a studia nada di Komersio) recientemente mi a inisiá e trayekto pa duna mi aporte i konosementu pa logra integrá sektor privá i sektor públiko pa sostené akshonan kultural (komo parti di tur otro personanan ku tambe di nan banda ta karga e mes un kompromiso i akshon). Mester bisa ku en bèrdat ta un reto grandi pero posibel di logra!

    A pesar di no ta un tarea fasil, sin duda ku persistensha i konvikshon mi ta sinti nos ta bai den bon direkshon (ounke no ku e speed deseá).

    Lòs di esaki, no pa nada mi a tuma Percy su artikulo, komo un señal positivo (un sorto di mensahe celestial) ku ta bisa dal bai e momento ta awor!

    Pues danki pa share tur bo artikulo nan, kual ta un krónica históriko-sosial hopi balioso ku mi ta apresiá di por gosa, ku e balor agregá di por haña esaki via di su propio autor.

    Spera un dia (pronto) nos por sinta papia pa mi konta Percy di lo kual nos ta hasiendo i bayendo hustamente den area di formashon, paralelamente ku kreashon di kontenido artístico pa por yega na e meta deseá.

    Saludos, dushi dia.
    Juvira

    Reply
  6. D. Ariza

    Saludo,
    Te asta e emisora nobo di PARLAMENTO ( 102.5 ) ku a habri, un ta tokando musika netamente kultural. Mrenue, reggaeton, hip hop, RB. ta zonando demassiado.

    Reply
  7. Rodney Daal

    Den mi afan pa menshoná dosentenan di akademia di arte 1975-1980 mi memoria a kòrdami tambe di Felix de Rooy, Allan Hudson, Sandra Nieuw entre otro ku tambe tabata parti di e team. Manera mi a bisa kaba kada un eksperto riba nan tereno. Weta mi reakshon anterior.

    Reply
  8. Lucky 🍀 Ezechiëls

    Percy, ta manera bo ta konklui ! Ta jammer, pasobra p.e. ora mi barkunan bin Korsou, mi ta gusta hiba e comandantenan bishita un artista of un galeria! Asta nan ta kumpra nos arte pa hiba nan pais… Yu djafo, ainda si, pero mi ta spera no pa muchu largu mas… ! Danki pa bo esfuersonan

    Reply

Leave a Reply to Juvira Cancel reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *


Komentario resien

  • Hershel Rosario on Di Awasá pa Leidseplein(2): “Bondia Percy, e artikulo aki a hibami na aña 1969. Mi tata a bai ku nos riba Hornline pasa Panamacity…Jan 31, 09:39
  • Pierrot Hurtado on Di Awasá pa Leidseplein(2): “Percy great pa lesa e rekuerdo/historia aki. Mi mama tambe a konta nos ku nan tabata bai “buitenlandsverlof”. Mi abuelo…Jan 30, 23:32
  • Carlos Larmonie on Di Awasá pa Leidseplein: “En berdad un artíkulo hopi historiko i interesante Percy.Jan 28, 16:02

Kategoria

Secret Link