16 May, 2026

Tin hende ta pretendé ku historia oral ta mas un método ku un disiplina, pero esaki no ta bèrdat. Historia oral no ta solamente un instrumento òf método pa reskatá historia. E ta tambe un teoria di historia ku ta mantené ku hende simpel i esnan sin posishon tambe tin un historia i ku mester skirbi e historia akí. No mester desbaratá e importansia di historia di élite. Sí, historia oral ta mustra ku a pone demasiado énfasis riba historia di élite a kosto di esun di masa di pueblo.

Ku un konosementu profundo di nos pueblo por ehèmpel Elis Juliana a hasi diferente entrevista ku diferente hende, hopi biaha hende di edat i a papia ku nan tokante nan propio partisipashon i a haña informashon ku a pasa di generashon pa generashon. Masha  poko di e entrevistanan akí, ku ta riba kasèt i tape reel, ta drumí den archivo, wardando un alma pa dokumentá esaki riba papel.

Por ehèmpel tin hopi kustumber relashoná ku freimentu i matrimonio ku pueblo no ta práktika mas. Ta danki Dios nan tabata den mente di grandinan, i danki na entrevista di entre otro Elis Juliana, ku nos por rekordá esakinan. Kontando esaki awor, nos por reakshoná bisando ku esei tabata un sistema chapo i ku nos por kompará ku e sistema di hubentut awendia.

Papiando di sistema, otro manera pa ilustrá esaki tambe ta loke Rignald Recordino “Doble R”, a hasi, no solamente el a skirbi tokante amor, pero tokante un manera di biba ku awor ta parse hopi leu. El a dokumentá un tempu kaminda kustumber, honor i kontrol familiar tabata base di relashon. Den e komposishon: N’ta sistema, Rignald Recordino ta hala atenshon kon ántes freimentu tabata bai, poniendo dede riba e sistema di awendia:
Mucha hòmber, ya ta sinku aña kaba
Mi ta wak-bo ei, mi ta mira bu ei
Bo ta frei Rosa mi yu, i te awe ningun bia
‘Bo no a yeg’i trapa pia den mi kas.

Den su obra Sera Konosí, Recordino ta reklamá ku e gai ta frei su yu, sin ku e la bin kas bin sera konosí: https://www.youtube.com/watch?v=a1k_AYcdQPk
Papai di ku bo por pasa (paden)
Djis pa sera konosí
Papai di ku bo por pasa(Si, paden)
Djis pa sera konosí.

Tabatin tempu na Kòrsou kaminda amor tabata asuntu di famia, di rèspèt, di iglesia i di kòntròl. Bo no tabata por a manda un WhatsApp pa bisa : “Mi ta pasa buska bo”. Un yònkuman no por a simplemente drenta un kas i laga tur hende sa ku e ta namorá. E mester a pasa un kaminda largu promé ku e por a sinta banda di e mucha muhé ku e tabata ke.

Ora nos lesa obranan di Pierre Lauffer, Elis Juliana i tende kantikanan di Rignald Recordino, nos ta mira ku e hendenan aki no solamente a skirbi tokante amor, pero nan a dokumentá un tempu kaminda kustumber, honor i kòntròl familiar tabata e base di relashon.

Den mi artíkulonan di deporte di ántes, mi a kai riba e tópiko akí, pa motibu di a lesa ku ántes no tabatin hopi atleta femenino i mi a bai buska pa sa dikon. I ta aki mi a dal den Elis Juliana ku a hiba mi tambe na Rignald Recordino.

Segun Elis Juliana ku te den añanan kuarenta ta masha poko mucha muhé tabata haña pèrmit di nan mayornan pa práktika sierto ramo di deporte, por ehèmpel atletismo, manera ta sosodé awendia. Un di e motibunan pa prohibishon segun Elis Juliana tabata ku mayornan tabata mira den sierto deporte físiko un peliger den kaminda ku lo por a stroba “felisidat” di nan yu muhé.
“Generalmente pensá, korona di e felisidat ku nan yu muhé por a alkansá tabata e suerte di kasa i haña (hopi) yu. Pero pa e mucha muhé a haña un hòmber ku lo kier a kai na rudia pe “ pidi su man” i hib’é pia di altá e mester tabata digno p’esei. E hòmber mester por tabatin e garantia ku su futuro señora tabata poseé su birginidat”. E mester por tabatin e siguransa ku e mucha muhé no tabatin relashon seksual ku ningun otro hòmber promé.

Pero ta for di den infansia di e yu muhé e mayornan tabata masha  preokupá pa nada “fastioso” no pasa nan yu muhé.
Asta den wega di mucha, mamai tabata taha e yu muhé kontinuamente pa no kore duru òf bula manera su ruman hòmbernan pa e no haña un desgrasia i kai ku lo por kousa algu na su birginidat òf manera nan sa bisa “sker su mosa”. E yu muhé no tabata por a subi muraya òf mas peligroso ainda subi palu, pasobra djis un deskuido lo e por pèrdè su “señorita”, manera Elis ta deskribí: “e prueba di más kostoso di su kastidat”.

Elis Juliana: “Na skol generalmente skol katóliko e mucha muhé tabata haña doktrina den katisashi di Santunan femenino ku a muri komo “mártir” pa no a entregá e “relikia”di nan kastidat (e.o Santa Agnes i Santa Catharina di Siena). Luego tabata un honor pa henter famia si e yu muhé por a bira miembro di sosiedatnan religioso manera Kongregashon. Pa bira kongrenis e mester tabata “Impekabel” pues “señorita” pa dia e kasa e por tin derecho pa bisti “krans ku vual”.
Pa su edukashon eskolar mayornan no tabata preokupá masha. Si e yu muhé logra kaba skol básiko tabata mas ku sufisiente.

Segun Elis Juliana, na kas e úniko edukashon den seksualidat tabata di siña e yu muhé for di chikitu, promé ku el a “kai malu”, “haña su regla” (menstruashon) pa prinsipalmente tur anochi promé ku bai drumi e laba su “abou” (vagina) ku awa lou, tantu pa higiena, “komo pa konserbá e korona mas balioso di su ego”. Riba e dia ku e yu haña su promé regla, e mama tabata duna e yu un baño kompleto, di kabes te pia, miéntras e tabata papia seriamente ku e yu, splikando ku e “kos” ei ta siñal ku el a kuminsá bira “dams” i ku e mester kuida su kurpa, awor mas ku nunka, kontra peliger di mundu. E mama tabata instruí e yu di usa “paña kibrá” òf “waiki”(ferbant primitivo di luna trahá ku lapi di paña chikí).

Elis Juliana ta deskribí e mensahe ku e yu muhé ta haña den un forma masha poétiko: “I desde su menstruashon e mucha muhé a bira konsiente di e peliger di amistat o konfiansa ku hende hòmber, ladronnan ku astusia ku tur momentu ta kla pa hòrta o destruí e prueba mas presioso di su honor”. A inkulká den su sinti ku si e pèrdè su “korona” promé ku e kasa lo e no tin nada mas pa ofresé e hòmber ku por a dun’é felisidat.

I bou di konstante vigilansia di su mayornan e yu muhé tabata krese te bira dams grandi, semper alerta pa no  brongosá kara di su mayornan. Mientrastantu e mama, religiosamente tabata vigilá kada moveshon di su yu muhé. E yu muhé no por a bai ningun kaminda sin kompaño.

Otro siman: “Pidi Man”

Material usá: Matrimonio i parto – Elis Juliana desèmber 1988 – AAINA – Rignald Recordino: Sera Konosí – N’ta sistema.

2 Comments

  1. Clarson Gomez

    Aworaki ta señorita ainda. Pero na Kranshi.

    Reply
  2. Tilly Pikerie

    Percy, un biaha mas bo a logra hibami bai bèk den tempu. E manera ku bo ta konta historia i duna bida na personahenan i situashonnan di nos Kòrsou ta algu spesial. “Señorita” no ta solamente un historia, pero un refleho di un tempu, un mentalidat i un parti di nos identidat ku no mester perde. Danki pa sigui warda nos memoria kolektivo bibu pa generashonnan nobo.

    Reply

Submit a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *


Komentario resien

  • Tilly Pikerie on Señorita: “Percy, un biaha mas bo a logra hibami bai bèk den tempu. E manera ku bo ta konta historia i…May 16, 11:53
  • Clarson Gomez on Señorita: “Aworaki ta señorita ainda. Pero na Kranshi.May 16, 11:50
  • percy.pinedo on Nos tabat’ei kaba!: “Maynard tin muchu mas, preo no ta tur por menshonáMay 14, 11:00

Kategoria

Secret Link